تبلیغات
دزک سرزمین مادری - نخستین سفرنامه یک زن ایرانی به فرنگ .بی بی کوکب او ساکن دزک بود

دزک سرزمین مادری

منوی اصلی

جستجو

آخرین عناوین

دزک سرزمین مادری




سفرنامه فرنگستان بى بى كوكب بختیار

( نخستین سفرنامه یك بانوى ایرانى به فرنگستان )
(چاپ شده در مجله بخارا شماره۳۳-۳۴)
حمید رضائى

از جمله مسائلى كه در بررسى تاریخ معاصر ایران كمتر بدان توجه شده وضعیت زنان فرهیخته و هنرمند در دوره قاجار است. تنها دركتابهاى معدودى چون خیرات حسان، تاریخ عضدى و تذكره نقل مجلس زندگینامه هایى كوتاه وگذرا از برخى زنان دانشمند و ادیب این‏دوره ذكر شده است، به همین علت جایگاه زنان فرزانه ایران در عصر قاجارناشناخته و مبهم است.

غالباً به سبب عدم تحقیق و تتبّع لازم در دوره قاجار چنین تصور مى‏شود كه این دوره دوران زنان فرزانه پرور نبوده است، حال آنكه‏این دوران با وجود تعداد زیادى از زنان ادیب و شاعر و هنرمند و خوشنویس از دوره‏هاى زاینده و بارور در تاریخ فرزانگى زنان ایران به‏شمار مى‏آید، چیزى كه هست بر اثر برخى از شرایط عصر كه معمولاً تمایلى به ابراز هنر زنان وجود نداشت بسیارى از بانوان فرزانه‏معرفى نشده و گمنام باقى ماندند. چنانكه گاه با زنانى شاعر و نویسنده مانند مؤلف كتاب معایب الرجال از آثار مهم نقد اجتماعى دردوره قاجار، مواجه مى‏شویم كه آثارشان را بى نام و عنوان به جامعه عرضه مى‏كردند.

گزارشهاى سیاحان خارجى و تذكره‏نویسان ایرانى از شرح حال زنان سخنور و هنرمند این دوره چه در دربارها و خانواده‏هاى رجال وچه در دیگر طبقات جامعه به روشنى بیان كننده كثرت این عده است،(1) لیدى شل (Sheil) همسر وزیر مختار انگلیس در ایران در دوره‏حكومت ناصرالدین شاه در این باره مى‏نویسد: «زنان طبقه مرفه معمولاً باسواد و با شعر و ادب مملكت خویش آشنایى دارند…»(2)

از میان زنان فرهیخته و ادب‏ور دوره قاجار مى‏توان به كسانى چون طاووس‏خانم، دلشاد و آغاباجى اشاره نمود كه هر سه از زنان‏فتحعلى‏شاه قاجار و اهل شعر و ادب بودند. نمونه‏هایى از اشعار آنان در كتابهاى مختلف تذكره آمده است.(3) از میان دختران فتحعلى‏شاه‏كسانى چون ماه تابان خانم ملقب به قمرالسلطنه‏(4) و حسن جهان‏خانم‏(5) طبع شعر داشتند و برخى مانند عصمت، ام سلمه و ضیاءالسلطنه‏علاوه بر شاعرى هنرمند و خوشنویس نیز بودند چنانكه به گفته اعتمادالسلطنه عصمت در خط نسخ استاد بود.(6)


در دوره قاجار اغلب بانوانى كه به كسب دانش روى آوردند و باسواد شدند از طبع‏شعر و قریحه ادبى نیز برخوردار بودند و در این‏زمینه آثارى از خود باقى گذاشتند. عده‏اى دیگر از زنان نیز استعداد خود را در فنون ظریفه و هنرهاى زیبا به كار گرفتند و چون‏خوشنویسى و استنساخ قرآن از هنرهاى مورد توجه این عصر بود اغلب زنان هنرمند در جرگه خوشنویسان درآمدند.(7)

از دیگر زنان صاحب نام جهان خانم ملقب به مهد علیا است وى به گفته دوستعلى‏خان‏معیّرالممالك، خط ریز و درشت را خوش مى‏نوشت، نقاشى و گلدوزى مى‏دانست، در نظم و نثردستى داشت و صاحب كتابخانه خصوصى بود.( 8)

عفت‏السلطنه همسر ناصرالدین شاه و مادر مسعود میرزا ظل‏السلطان نیز از بانوان هنرمنددوره قاجار است بنابر نقل اعتمادالسلطنه، وى خط شكسته را نیكو مى‏نوشت، در علم نجوم وهیئت ماهر بود، شعر مى‏گفت و به تصوف و عرفان نیز گرایش داشت.(9)

در بین دختران ناصرالدین شاه فخرالدوله بیش از دیگران صاحب نام و آوازه است. وى كه‏نویسنده كتابهاى زرین‏ملك و امیر ارسلان است در هنرهاى نقاشى، موسیقى، خوشنویسى وشاعرى مهارت بسیار داشت.(10)

از دیگر بانوان سخنور و هنرمند عصر قاجار مى‏توان به كسانى چون رشحه كاشانى دخترهاتف اصفهانى، مریم خانم دختر میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانى، فاطمه سلطان از نوادگان‏قائم مقام فراهانى، ملك قاجار دختر محمدمیرزا حسام‏السلطنه، ام‏هانى یزدى و حیاتى كرمانى‏اشاره نمود كه شرح حال برخى در كتب تذكره آمده است. (11)

در همین دوره در بختیارى نیز زنانى فرزانه و ادیب و تاریخ‏دان ظهور كردند كه غالباً دركتابهاى تذكره و سفرنامه‏هاى سیاحتگران اروپایى ذكرى از آنها به میان آمده است.(12) ظهور زنان‏دانشمند و ادب‏ور در بختیارى به سبب توجه بسیار بختیاریها به آموختن علم و ادب و استعدادفوق‏العاده آنان در تحصیل علم است چنانكه دكتر الیزابت مكبن روز (E. Macben Ross)در این‏باره مى‏نویسد: «زنهاى بختیارى استعداد فوق‏العاده‏اى در سواد آموزى دارند و تنها ترس من آن‏است كه اگر آنها به دنبال كسب دانش بروند از كار اصلى خود كه همان خانه‏دارى و فراگیرى‏حرفه‏هاى محلى است باز مى‏مانند».(13)

از میان بانوان فرهیخته و تاریخ‏دان بختیارى مى‏توان به كسانى چون بى‏بى‏مریم و حاج بى‏بى‏نیلوفر از دختران حسینقلى‏خان ایلخانى مشهور بختیارى، حاج بى‏بى‏زینب و بى‏بى‏خانم همسرامامقلى‏خان حاجى ایلخانى و شاخصتر از همه بانوان حاج بى‏بى‏كوكب دختر نصیرخان سردارجنگ اشاره نمود.(14) در این میان مثلاً وسعت اطلاعات و آگاهى بى‏نظیر بى‏بى خانم درباره‏اوضاع سیاسى و اجتماعى ایران در دوره قاجار تا بدانجاست كه سر آرنولد ویلسون A.Wilson)(Sir كه از ایرانشناسان و كارشناسان بزرگ خاورمیانه در عصر خود بود و تا ریاست شركت‏نفت ایران و انگلیس نیز رسید در خاطرات خود درباره او مى‏نویسد: «در اینجا باید گفت كه من‏در بین مردم ایران از هر طبقه اعم از ذكور و اناث، حتى در میان رجال سیاسى این كشور كمتركسى را دیده‏ام كه به اندازه این بى‏بى وسعت اطلاعات داشته باشد.»(15)

چنانكه اشاره شد از دیگر زنان فرزانه و ادیب بختیارى بى‏بى‏كوكب است. حاج بى‏بى‏كوكب‏بختیار دختر نصیرخان سردار جنگ ایلخانى بختیارى و همسر فتحعلى خان سردار معظم در سال‏1271 ه .ش متولد شد و تحصیلات خود را به راه و رسم قدیم زیر نظر معلم‏هاى سرخانه كه‏غالباً از بین مدرسان زبده اصفهان برگزیده مى‏شدند با توجه و مراقبت خاص پدر انجام داد و بعدبا مطالعه مستمر آثار ادبى و متون تاریخى و دینى و مراوده با علما و اهل ادب تكمیل نمود.

بى‏بى‏كوكب از بانوان فرهیخته و كتاب دوست عصر به شمار مى‏رفت و نخستین بانوى‏ایرانیست كه به نگارش سفرنامه فرنگستان پرداخته و سفرنامه وى، كه نسخه دستنویس آن نزددكتر مظفر بختیار نوه پسرى آن مرحومه موجود است، نمودار وسعت اطلاع و دقت نظر وقدرت و قریحه ادبى و نگارش و انشاء استوار و ادیبانه اوست. بى‏بى كوكب با اهتمام و مراقبتى‏كه در انجام فرائض مذهبى داشت در سال 1327 ه .ش به مكه مشرف گردید.

آقاى عبدالعلى خسروى از مورخان بختیارى درباره ایشان مى‏نویسد: «بى‏بى كوكب ازخانواده خوانین بختیارى و از زنان فاضله روزگار خود بود. او با سنت شكنى‏هاى خود تمام‏كارهاى سیاسى و اجتماعى مردان را انجام مى‏داد و خاطرات خود را نیز یادداشت كرده كه‏متأسفانه هنوز چاپ و منتشر نگردیده است.»(16) در كتابهاى تاریخ ایل بختیارى و بختیاریها وقاجاریه هم ضمن شرح احوال بى‏بى كوكب در مقام یكى از بانوان دانشور و با فرهنگ به سفرنامه‏ایشان نیز اشاره شده است.(17)

بى‏بى كوكب معمولاً زمستان را در اصفهان و تهران و بقیه سال را در روستاى دِزَّك و گلینك‏در چهارمحال و بختیارى بسر مى‏برد پس از بزرگ شدن فرزندان و واگذارى دزك به پسران خودبیشتر اوقات در ملك شخصى خود خُشو لنجان كه بسیار به اصفهان نزدیك بود اقامت داشت.هنگامى كه بى‏بى كوكب در دزك ساكن بود عمارت دزّك پذیراى شخصیتهاى مشهور ادبى ورجال بود از دكتر محمد مصدق تا علامه دهخدا و برخى از شخصیتهاى خارجى. به تفصیلى كه‏در احوال دهخدا آمده‏(1 8) تألیف لغتنامه و امثال و حكم در دزك و با استفاده از كتابخانه مجهزعمارت دزك آغاز شد. عمارت یا به اصطلاح محلى قلعه دزك از آثار ممتاز معمارى و هنرى‏دوره قاجاریه است كه نظر به ارزش هنرى آن جزو آثار درجه یك حفاظت شده ملى به ثبت‏رسیده است.

ایجاد اولین كارگاههاى قالى‏بافى و قلاب‏دوزى به منظور تولید انبوه و ایجاد اشتغال براى‏زنان دزك در ساعات فراغت از اقدامات مهم بى‏بى كوكب است.

وفات حاج بى‏بى كوكب در اردیبهشت ماه سال 1339 ه .ش اتفاق افتاده و آرامگاه آن‏مرحومه در تكیه میرفندرسكى اصفهان، آرامگاه خانوادگى و اختصاصى بزرگان بختیارى، قراردارد.

سفرنامه فرنگستان حاج بى‏بى كوكب چنانكه پیشتر نیز گفته شد نخستین خاطرات وسفرنامه شناخته شده‏اى است كه تاكنون از یك بانوى ایرانى سراغ مى‏رود و بى‏بى كوكب آن رادر شرح سفر فرنگستان كه همراه با همسر خود فتحعلى‏خان سردار معظم كه در اواخر سده‏گذشته به ضرورتى پیش آمده بود نوشته است. در این سفرنامه علاوه بر اعتبار و ارزش ادبى آن‏بخصوص وسعت اطلاعات و آگاهى و تیز بینى و خودناباختگى وبى‏اعتنایى نویسنده در برابرظواهر مردم فریب فرنگ و كوشش در حفظ شعائر و آداب و سنن ایرانى و مذهبى بسیار قابل‏توجه است.(19)

دوره قاجار را مى‏توان هنگامه رواج ادبیات خاطره نگارى و سفرنامه‏نویسى دانست در این‏دوره بسیارى از نویسندگان و بزرگان از خود خاطرات یا سفرنامه‏اى به یادگار نهادند ولى اكثرسفرنامه‏هاى این دوره از جنبه ادبى و قدرت انشاء و سخن‏پردازى ارزشى ندارد. اما سفرنامه حاج‏بى‏بى كوكب علاوه بر دقت نظر و تیزبینى نویسنده به نثرى پخته و استوار و انشائى ادیبانه به‏نگارش درآمده است. اشاره به آیات و احادیث و امثال فارسى و عربى، تضمین ابیات مختلفى ازشعرایى چون مولانا و حافظ، كاربرد تركیبات، اصطلاحات و كنایات ادبى و استفاده از انواع‏سجع و موازنه نمودار وسعت اطلاع و ذوق و قریحه و همچنین تتبع نویسنده در متون ادب‏فارسى است و خصوصاً تأثیرپذیرى نویسنده از كلیله‏ودمنه و انوار سهیلى كه از كتابهاى متداول‏ادبى در آن زمان بود مشهود است.

twitter googleplus cloob facebook

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

  • این دیدگاه در تاریخ شنبه 25 شهریور 1396 06:42 ب.ظ ارسال شده است

    Hi there to every , because I am actually eager of reading this
    weblog's post to be updated regularly. It contains pleasant information.

  • image
  • image
  • image
  • image

روستای دزک با آن سابقه تاریخی و طبیعتی خدادادی و بهشتی چشم انتظار شماهاست
تا در حفظ آثار تاریخی و طبیعت خدادادی آن کوشا باشید و این مکان زیبا را به ایرانیان و جهانیان بشناسانید
خواننده عزیز این وبلاگ منتظر نظرات-مطالب-انتقادات -عکس ها و...شما میباشد
- دزک -

image

آمار سایت

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

امکانات سایت

دزک سرزمینی در دامنه زاگرس مهد مردان بزرگ با طبیعتی بهشتی تو را میخواند

تغییر تم


انتخاب رنگ تم

سبک کانتینر

انتخاب الگوی پس زمینه